ÁRSSKÝRSLA 2020
2
Umsjón: Helga Harðardóttir
Hönnun og umbrot: Hvíta húsið
Prentvinnsla: Svansprent
Forsíðumynd: Melar á Kópaskeri
Ljósmynd: Kristján Þ. Halldórsson
Aðrar ljósmyndir:
Emil H. Valgeirsson, bls. 8, 36 og 41.
Kristján Þ. Halldórsson, bls. 17, 20, 23, 25, 32 og 39.
Ragnar Th. Sigurðsson, bls. 5, 11, 15, 19 og 27.
Kort og gröf: Byggðastofnun nema annað sé tekið fram
ISBN: 978-9935-518-02-6
ÁRSSKÝRSLA
2020
3
EFNISYFIRLIT
Formáli stjórnarformanns . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4
Inngangur forstjóra . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
Stjórn og starfsfólk Byggðastofnunar . . . . . . . . . . . . . . 9
Starfsemi fyrirtækjasviðs . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10
Starfsemi þróunarsviðs . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
Fjárhagur og rekstur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42
Ársreikningur Byggðastofnunar 2020 . . . . . . . . . . . . . . 45
Framlög og styrkir . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62
Lög og reglugerð um Byggðastofnun . . . . . . . . . . . . . . . 63
4
Þess ber þó að geta í upphafi að enginn einn
þáttur getur orðið allsráðandi um búsetu eða
þróun byggða, nema náttúruhamfarir.
Í viðhorfskönnun Gallup kemur fram að
rúmlega sex af hverjum tíu Íslendingum telji
að heimurinn muni hverfa nokkurn veginn til
fyrra ástands þegar COVID-19 faraldurinn er
genginn yfir, en tæplega fjórir af hverjum tíu að
það verði miklar breytingar í kjölfar faraldursins
og heimurinn verði nánast gjörbreyttur. Ekki
verður lagt mat á hvort kann að reynast réttara
en frekar má spyrja hvaða byggðaleg áhrif
kunni að verða af þeim vágesti sem COVID-19
hefur verið.
Allar spár benda til þess að í framhaldi af
þeim samdrætti sem orðið hefur í atvinnu og
samgöngum heimsbyggðarinnar í faraldrinum
verði umtalsverður efnahagssamdráttur, þótt
enn sé deilt um hve mikill hann verði. Augljós-
asta afleiðingin er fyrir ferðaþjónustu um
allt land. Með niðursveiflu í hagkerfum flestra
landa má reikna með að ráðstöfunarfé
einstaklinga og fjölskyldna hafi minnkað og
möguleikar til ferðalaga milli landa þar með.
Vissulega hefur raunin orðið sú hér á landi að
þeir sem hafa haldið fullri vinnu og tekjum telja
sig að einhverju leyti vel setta því þeir fjármunir
hafi sparast sem hefðu annars farið í ferðir til
annarra landa. Alls óvíst er að sama sé uppi á
teningnum hjá öðrum þjóðum og að auki má
reikna með að flugfargjöld hafi hækkað veru-
lega þegar losnar um ferðahömlur sem dragi
enn úr ferðahug yfir höf og lönd. Samdráttur í
ferðaþjónustu hefur í landsbyggðunum m.a.
komið fram í þörf þjónustuaðilanna til að fresta
afborgunum lána sem Byggðastofnun hefur
veitt eins og aðrar fjármálastofnanir. Nokkuð
mikil óvissa ríkir enn um hvenær ferðahömlum
verður aflétt og ekki síður hvernig það verður
gert. Hvernig sem það verður má gera ráð fyrir
að ferðamennska og tekjur af erlendum ferða-
mönnum vaxi hægt í byrjun og það taki ferða-
þjónustufyrirtæki nokkurn tíma að ná sér á
réttan kjöl aftur, ef það þá tekst. Víða um land
getur endurreisnin því orðið nokkuð erfið og
þarf að huga vel að því að ekki er allt unnið þótt
COVID-19 sé haldið í skefjum og frelsi til ferða-
laga endurheimt. Þau fyrirtæki sem hafa byggt
allt sitt á ferðamennsku gætu þurft á áfram-
haldandi stuðningi að halda eða nýjum lausn-
um til að lifa af fyrstu misserin eftir að „eðlilegt
ástand“ er endurheimt. Fyrir flest byggðarlög
í landsbyggðunum skiptir höfuðmáli að vel
takist til í þessum efnum og óhjákvæmilega
hlýtur Byggðastofnun að hafa þar hlutverki að
gegna.
FORMÁLI
STJÓRNARFORMANNS
Byggðaþróun á Íslandi hefur gengið í gegnum ýmis tímabil og einkennst af
margvíslegum ytri og innri aðstæðum í þjóðfélaginu og heiminum yfirleitt.
Áhrifavaldar á byggð og búsetu hafa sprottið upp úr margvíslegum og
mismunandi aðstæðum. Tækniþróun, efnahagsþróun og breytingar í
menningu hafa gjarnan átt þar stóran þátt. Það er því áhugavert að velta
því fyrir sér hvaða áhrif nýjar tæknilausnir, breytt viðhorf í umhverfismálum
og efnahagsniðursveifla vegna COVID-19 faraldursins koma til með að
hafa á byggðaþróun.
5
Það er oft sagt að í öllum hörmungum felist
ný tækifæri. Í því ástandi sem heimsfaraldur
COVID-19 olli á sl. ári þurftu nánast allir að
takast á við meiri eða minni breytingar á
daglegu lífi. Fólk aðlagaðist og lærði að nýta
sér fjarvinnu þar sem störf buðu upp á þann
möguleika að vinna heima. Fundir, ráðstefnur,
nám og önnur samskipti fluttust yfir á stafrænt
form. Nýjar lausnir ruddu sér til rúms og tækni-
kunnátta og viðhorf þróuðust á undraverðum
hraða. Á tiltölulega fáum vikum aðlagaðist
samfélagið að nýjum lausnum sem munu
áfram verða til staðar og halda áfram að
þróast og mótast. Þessar nýju lausnir munu
óhjákvæmilega hafa áhrif á byggðaþróun á
komandi árum. Spurningin er kannski frekar á
hvern hátt það verður. Munu nýjar tæknilausnir,
þar sem staðsetning starfsmanna skiptir ekki
höfuðmáli, verða til þess að störfum án
staðsetningar fjölgar til muna? Verður það til
þess að byggð utan stærstu þéttbýliskjarna
styrkist eða verður enn erfiðara að halda
staðbundnum verkefnum í landsbyggðunum?
Við þessum spurningum er vissulega snúið að
finna svar og einungis tíminn getur leitt þau í
ljós. Það má sömuleiðis velta því fyrir sér hvort
sífellt betri aðgangur að menntun, vöru og
þjónustu á internetinu muni styrkja hinar
dreifðu byggðir þar sem þéttleiki byggðar eða
fjarlægð frá stærri þjónustukjörnum skiptir
ekki öllu máli eða hvort netþjónustan verður
til að kippa fótunum undan annars veikum
þjónustustofnunum í fámennari byggðum.
Það er því mjög mikilvægt í öllu tilliti að halda
vöku sinni gagnvart því hvernig hægt er að
nýta breytingar til jákvæðra áhrifa á þjóðlíf allt,
ekki síst fyrir hinar dreifðu byggðir sem ætíð
eru viðkvæmastar fyrir samfélagslegum
umbyltingum.
„Allt er í heiminum hverfult“ orti skáldið
Jónas og það hefur okkur þótt sannast vel
síðan ritað var. Hverfulleikinn hefur síðustu
áratugi meðal annars birst okkur í þeim
breytingum á vistkerfi jarðar sem við höfum
skynjað og fengið vísindalegar ábendingar um.
Við verðum vör við breytingar á veðrakerfi
jarðar og höfum tengt það við gróðurhúsaáhrif
í lofthjúpnum. Við fáum fréttir af gífurlegri
plastmengun í hafi og viðvarandi umhverfis-
slysum, mengun lands og ágangi á náttúru-
VIÐ INGJALDSHÓL Á SNÆFELLSNESI
6
gæði. Vitundarvakning er orðin um að bæta
þurfi vistkerfið á öllum sviðum og stjórnvöld
um mestallan heim hafa gert samþykktir eða
gengist undir samninga um úrbætur. Þótt
margumræddur heimsfaraldur hafi kannski
ekki orðið til þess að slíkar samþykktir væru
gerðar þá hafði hann þó þau áhrif að með
útgöngubönnum, samkomu- og ferðatak-
mörkunum dró verulega úr allri mengun.
Í stórborgum uppgötvaði fólk bláan himin og
hreinni vötn og mælingar á loftmengun sýndu
umtalsvert betra ástand. Það má því reikna
með að viðhorf til umhverfismála hafi tekið
jákvæðum breytingum og almenningur muni
gera meiri kröfur til umhverfisvænna lausna.
Hvarvetna munu slíkar lausnir verða hluti af
byggðaþróun þar sem landnýting og mannlíf
verður skoðað í nýju ljósi. Íslenskar lands-
byggðir hafa yfir að ráða miklu landi miðað
við höfðatölu og löngum ströndum við stór
hafsvæði. Það hlýtur því að verða eitt af
byggðaverkefnum framtíðarinnar að takast
á við varðveislu þeirra gæða sem í þessu felast
og þróa byggð og mannlíf á sjálfbæran,
jákvæðan hátt. Í slíkri byggðaþróun felast mikil
tækifæri þar sem hreinleiki og jafnvægi milli
náttúru og byggðaþróunar verða metin til
sérstakra lífsgæða.
Árið 2020 var einstakt í mannlífi jarðarbúa
þar sem hver þjóð var að glíma við nýja vá og
aðra nálgun á flest sem að samfélagsgerð lýtur.
Í heimsfaraldrinum reyndi á flestalla innviði
hverrar þjóðar sem leiddi aftur í ljós hve sterkir
þeir eru. Í þessum átökum við hinn örsmáa en
hættulega óvin sem kórónuveiran er mæddi
auðvitað mest á heilbrigðisstarfsfólki og
öðrum sem sinna framlínustörfum sem sönn-
uðu bæði ágæti sitt og hæfni. Þeirra frammi-
staða verður sennilega seint fullþökkuð.
Það reyndi líka á stjórnkerfi Íslands þar sem
umbylting af því tagi sem faraldurinn olli hefði
auðveldlega getað leitt til upplausnarástands.
Segja má að stjórnkerfið hafi einnig staðist
prófið með ágætum og öll viðbrögð við
félagslegum og efnahagslegum afleiðingum
faraldursins hafi sýnt að innviðir samfélagsins
eru sterkir. Nú er farið að sjást til lands í
brimróðrinum við hinn örsmáa vágest og
framundan er endurreisnarstarf þar sem
almenningur, fyrirtæki, stofnanir og stjórnvöld
þurfa öll að leggja sitt af mörkum til að árangur
náist. Það er alveg ljóst að Byggðastofnun er
einn hlekkurinn í viðreisnarferlinu í landsbyggð-
unum og mikilvægt að hún styrkist enn frekar
til að áratökin á það borðið verði örugg og
ákveðin.
Ég vil þakka stjórnarmönnum, forstjóra og
starfsmönnum Byggðastofnunar einstaklega
gott og gefandi samstarf. Það eru forréttindi
að starfa með jafn öflugum og samhentum
hópi þar sem málefnaleg nálgun viðfangsefna
og fagmennska er höfð að leiðarljósi. Sömu-
leiðis vil ég þakka Sigurði Inga Jóhannssyni,
samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, og
starfsfólki ráðuneytis hans fyrir gott samstarf
og þann mikla áhuga sem þau sýna byggða-
málum.
Magnús B. Jónsson
Stjórnarformaður Byggðastofnunar
7
Margt bendir til þess að allra svartsýnustu
spárnar hafi reynst of neikvæðar og ljóst er að
aðgerðir stjórnvalda og Seðlabankans hafa
haft mikið að segja til að draga úr neikvæðum
áhrifum faraldursins. Miklu mun þó skipta að
vel gangi að koma ferðaþjónustunni í fullan
rekstur aftur. Að mati Seðlabankans mun
efnahagsþróun næstu mánaða ráðast að
miklu leyti af því hvernig til tekst við að ráða
niðurlögum farsóttarinnar bæði hér á landi
og alþjóðlega.
Ferðaþjónusta hefur um nokkurra ára
skeið verið ein helsta ef ekki helsta vaxtargrein
í atvinnulífi landsbyggðanna og hefur þar af
leiðandi verið fyrirferðarmikil í útlánasafni
Byggðastofnunar og hafa flestir ferðaþjónar
í hópi viðskiptavina stofnunarinnar nýtt mögu-
leika í formi skuldbreytinga eða frystingar lána.
Á komandi misserum má reikna með því að
fara þurfi í afskriftir eða skuldaaðlögun hjá
mörgum þessara fyrirtækja ef áhrif faraldurs-
ins dragast á langinn. Þegar þær ákvarðanir
verða teknar er mikilvægt að horft verði til
byggðasjónarmiða þegar unnið er úr þeim
málum og mat lagt á lífvænleika einstakra
fyrirtækja.
Þessar aðgerðir reyna mjög á fjárhag stofn-
unarinnar og raska verulega áætlunum um
sjóðsstreymi. Líklegt er að þeirra áhrifa gæti
einnig á árinu 2021. Samkvæmt rekstrarreikn-
ingi nam tap af rekstri stofnunarinnar 61,8 millj-
ónum króna á árinu en til samanburðar var
95,4 milljóna króna hagnaður á árinu 2019.
Eigið fé í lok desember 2020 samkvæmt
efnahagsreikningi var 3.154 milljónir króna.
Samkvæmt 84. gr. laga nr. 161/2002 um fjár-
málafyrirtæki skal eiginfjárgrunnur í heild nema
að lágmarki 8% af áhættugrunni, en í árslok var
eiginfjárhlutfall Byggðastofnunar skv. þessu
viðmiði 19,12% en var 19,25% í lok árs 2019.
Niðurstaða efnahagsreiknings stofnunar-
innar nam 20.285 milljónum króna í lok des-
ember 2020, og hefur hækkað um 3.809 millj-
ónir króna frá árslokum 2019. Stærsti einstaki
liðurinn á eignahlið efnahagsreiknings eru útlán
til viðskiptavina sem námu 16.835 milljónum
króna og höfðu hækkað um 2.985 milljónir
króna frá byrjun árs. Handbært fé í lok desem-
ber 2020 nam 1.165 milljónum króna, en var
475 milljónir króna í árslok 2019. Lántökur og
skuldabréfaútgáfur námu 16.789 milljónum
króna og höfðu hækkað um 3.774 milljónir
króna á árinu. Ný útlán á árinu námu 3.369
milljónum króna á móti 2.685 milljónum króna
á árinu 2019.
Árið 2020 var ár mikilla breytinga hjá Byggða-
stofnun. Um mitt ár flutti stofnunin í glæsilegt
nýbyggt hús sem er sérstaklega hannað með
hlutverk stofnunarinnar og verkefni í huga.
Húsið er afar vel búið og það er mat starfsfólks
að mjög vel hafi tekist til. Það hefur ekki síst
komið í ljós í þeim samkomu- og fjöldatak-
mörkunum sem leitt hafa af COVID-19.
Húsinu var þá skipt upp í sérstök sóttvarna-
INNGANGUR
FORSTJÓRA
Ár umbreytinga
Árið 2020 verður eflaust í minnum haft sem eitt hið erfiðasta í íslensku
samfélagi. Heimsfaraldur COVID-19 varð til þess að fjöldi fyrirtækja lagði
upp laupana og atvinnuleysi mældist hærra en nokkru sinni fyrr. Harðast
bitnuðu áhrif faraldursins auðvitað á ferðaþjónustunni sem hafði svo aftur
áhrif á aðrar atvinnugreinar og fyrirtæki sem hafa haft tekjur af sölu vöru
og þjónustu til ferðaþjónustufyrirtækja. Störfum hefur fækkað talsvert og
mikið atvinnuleysi mælst. Þótt óvissan sé enn mikil er smátt og smátt að
birtast skýrari mynd af áhrifum faraldursins á atvinnulíf og samfélag.
8
svæði og því þurfti starfsfólk ekki að vinna að
heiman nema eftir því væri sérstaklega óskað.
Aðalverktaki við húsbygginguna var Friðrik
Jónsson ehf. á Sauðárkróki ásamt undirverk-
tökum úr Skagafirði. Hönnun hússins var í
höndum Úti og Inni arkitekta. Áætlanir um
kostnað stóðust og litlar tafir urðu á verkinu
þrátt fyrir COVID-19.
Stofnanir verða að búa yfir getu til að þróast
áfram í takt við þarfir þess samfélags sem
þeim er ætlað að þjóna og nú hefur sam -
göngu- og sveitarstjórnarráðuneytið ákveðið
að viðamikið verkefni verði fært til Byggða-
stofnunar þegar stjórnsýsla og eftirlit með
póstþjónustu flyst frá Póst- og fjarskiptastofn-
un til Byggða stofnunar. Stefnt er að því að
því að sú breyting taki gildi um mitt þetta ár.
Nokkrar breytingar hafa orðið á starfs-
mannahópi stofnunarinnar á tiltölulega
skömmum tíma. Reynslumiklir starfsmenn
með mikla þekkingu og hæfni hafa látið af
störfum sakir aldurs og þeirra er auðvitað
saknað úr hópnum. Það er mjög krefjandi
verkefni að fylla þau skörð sem þá myndast
óhjákvæmilega, en það er mat mitt að mjög
vel hafi tekist til án þess að nokkurt rof yrði í
starfseminni. Starfsmenn stofnunarinnar
eru nú 26 talsins.
Sameyki stéttarfélag birti í október niður-
stöður hinnar árlegu „stofnun ársins“ könnunar
sem stofnanir ríkis og sveitarfélaga taka þátt í.
Þar má lesa um starfsánægju og ýmsa þætti
starfsins á borð við starfsanda, stjórnun, laun
o.fl. Byggðastofnun hefur undanfarin ár komið
ágætlega út í könnuninni en tekur nú stórt
stökk upp á við, úr 18. sæti í það 6. í flokki
meðalstórra stofnana og úr 41. sæti í það 12.
þegar litið er til allra stofnana ríkisins.
Eins og áður er fram komið er ljóst að verk-
efni Byggðastofnunar á árinu 2020 mörkuðust
mjög af COVID-19 og fyrir starfsfólk var árið
einstaklega annasamt. Met voru slegin í fjölda
afgreiddra lánsbeiðna hjá stofnuninni og því til
viðbótar þurfti stór hluti viðskiptavina á sviði
ferðaþjónustu á skuldbreytingu eða frystingu
lána að halda. Á sama tíma var bryddað upp á
ýmsum nýjungum í útlánastarfi stofnunarinnar,
allt með það að markmiði að bæta og efla
þjón ustu hennar við atvinnulíf landsbyggð-
anna. Nánar má lesa um þetta annars staðar
í ársskýrslunni. Starfsmenn Byggðastofnunar
unnu að fjölmörgum greiningum á áhrifum
faraldursins á atvinnulíf og samfélag víða um
land og mati á mótvægisaðgerðum þeim
tengdum. Meðal annarra verkefna má nefna
að opnað var sérstakt gagnatorg á heimasíðu
Byggðastofnunar, en þar er að finna lýðfræði-
legar upplýsingar um íbúaþróun fyrir allt landið,
eftir landshlutum, sveitarfélögum, kyni, aldri,
ríkisfangi og fjölskyldugerð. Auk þess eru þar
upplýsingar um íbúaveltu, framfærsluhlutfall
og lýðfræðilega veikleika.
Samhentur og öflugur hópur starfsfólks
stofnunarinnar hefur snúið bökum saman og
lyft grettistaki á árinu 2020 og færi ég þeim
sérstakar þakkir fyrir framlag sitt á þessu erfiða
starfsári.
Aðalsteinn Þorsteinsson
Forstjóri Byggðastofnunar
FRÁ VESTMANNAEYJUM
9
STJÓRN OG STARFSFÓLK
BYGGÐASTOFNUNAR
MARS 2021
STJÓRN BYGGÐASTOFNUNAR
Magnús B. Jónsson, formaður
Halldóra Kristín Hauksdóttir
Heiðbrá Ólafsdóttir
Sigríður Jóhannesdóttir
Gunnar Þorgeirsson
Karl Björnsson
María Hjálmarsdóttir
FORSTJÓRI
Aðalsteinn Þorsteinsson
FYRIRTÆKJASVIÐ
Arnar Már Elíasson
Andri Þór Árnason
Guðbjörg Óskarsdóttir
Jóhanna Birgisdóttir
Pétur Friðjónsson
Pétur Grétarsson
LÖGFRÆÐISVIÐ
Hjalti Árnason
Helga Eyjólfsdóttir
Margrét Helgadóttir
REKSTRARSVIÐ
Magnús Helgason
Guðbjörg Sigurbjörnsdóttir
Hrund Pétursdóttir
Ingibjörg M. Valgeirsdóttir
ÞRÓUNARSVIÐ
Sigríður Elín Þórðardóttir
Alfa Dröfn Jóhannsdóttir
Anna Lea Gestsdóttir, í leyfi
Anna Lilja Pétursdóttir
Eva Pandora Baldursdóttir, í leyfi
Helga Harðardóttir
Kristján Þ. Halldórsson
Laufey Kristín Skúladóttir
Reinhard Reynisson
Sigríður K. Þorgrímsdóttir
Sigurður Árnason
Þorkell Stefánsson
ENDURSKOÐUNARNEFND
UMSJÓNARMAÐUR
ÁHÆTTUSTÝRINGAR
REGLUVÖRÐUR
PERSÓNUVERNDARFULLTRÚI
10
STARFSEMI
FYRIRTÆKJASVIÐS
Starfsemi fyrirtækjasviðs einkenndist af áhrifum COVID-19 þetta árið,
eins og gefur að skilja. Þannig var hefðbundnum kynningarfundum og
heimsóknum til viðskiptavina slegið á frest og stórum hluta lánasafnsins
skilmálabreytt að beiðni viðskiptavina sem margir hverjir glímdu við
gríðarlegan tekjubrest, sér í lagi þeir sem starfa á vettvangi ferðaþjónustu.
Í árslok hafði um 1/3 hluta lánasafns stofnunarinnar verið skilmálabreytt
og afborgunum frestað.
Á sama tíma var met slegið í fjölda lánsbeiðna
sem stofnuninni bárust. Lánsbeiðnirnar voru
158 að upphæð rúmir 6,4 ma.kr. Fyrra metið
var frá árinu 2017 þegar 156 lánbeiðnir bárust
að upphæð um 6,2 ma.kr. Umsóknir voru 132
árið 2018 og 136 árið 2019.
Myndin sýnir fjölda lánsumsókna og af-
greiðsl ur þeirra frá árinu 2008. Fjöldi láns-
beiðna og samþykktarhlutfall lækkuðu
veru lega eftir efnahagshrunið en hækkuðu
svo töluvert frá árinu 2012. Samþykktarhlut -
fall lánsumsókna fór svo aftur lækkandi árið
2020 frá fyrra ári sem gefur vísbendingu um
að verkefnin séu veikari en árið áður.
Heildarfjöldi erinda til lánanefndar (láns-
beiðnir, skuldbreytingar, skuldskeytingar,
Lánsbeiðnir
159
Hlutafjárkaup
3
Annað
56
Veðbandslausn
15
Skuldskeyting
9
Skilmálabreyting
162
Sala eigna
6
Afgreiðslur lánanefndar
Fjöldi lánsumsókna til Byggðastofnunar
54%
45%
82%
71%
66%
2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017
Samþykkt Synjað Samþykktarhlutfall
74%
58%
67%
73%
65%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0
180
160
140
120
100
80
60
40
20
0
2018
64%
76%
2019 2020
70%
ÁRSSKÝRSLA
2020
11
Lánaflokkar
Fram til ársins 2014 var einungis einn lána-
flokkur í boði hjá stofnuninni, en þá voru kynnt
til sögunnar svokölluð landbúnaðarlán. Þau
voru hugsuð til að auðvelda nýsköpun í land-
búnaði og bjóða ungum bændum hagstæð lán
til jarðakaupa. Flokkurinn var svo útvíkkaður
skömmu síðar og nær nú einnig yfir endur-
bætur og uppbyggingu á búum í rekstri.
Skömmu síðar var svo farið af stað með lán
til stuðnings atvinnureksturs kvenna í þeim
tilgangi að efla þátttöku þeirra í stofnun og
rekstri fyrirtækja. Báðir lánaflokkarnir hafa
reynst vel og er stöð ug eftirspurn í þá. Farið
var að veita nýsköpunarlán á haustmánuðum
2018, en aðgengi að fjármagni til nýsköpunar
utan höfuðborgarsvæðisins hefur verið tak-
markað, frumkvöðlar hafa talið lítinn stuðning
þar að finna og eftirsóknarvert er fyrir byggða-
þróun að bætt væri úr með betra aðgengi að
láns fjármagni.
Á árinu 2019 var fjórða sérhæfða lána-
flokknum bætt við þegar græn lán voru kynnt
til sögunnar, en mikilvægt þótti að skapa sér-
stakan lánaflokk til umhverfisvænna verkefna.
Þessi lán eru veitt til verkefna sem með einum
eða öðrum hætti stuðla að umhverfisvernd,
s.s. vegna nýtingar endurnýjanlegra orkugjafa
(smávirkjana, vatns-, vind- og sólarorku, lífgass),
bættrar orkunýtni (í iðnaði, húsnæði og í
sam göngum), mengunarvarna, bættrar
auðlindanotkunar (söfnun úrgangs, með-
höndlun, endurvinnslu, endurnotkun,
orkuvinnslu, meðferð spilliefna), lífrænnar
matvælaframleiðslu o.s.frv.
Á árinu urðu svo þau ánægjulegu tíðindi
að stofnunin ritaði undir samkomulag við EIF
(European Investment Fund) um aðild að
svokölluð COSME ábyrgðakerfi. Þessi sjóður er
í eigu Evrópubankans og Evrópusambandsins
að mestu leyti auk annarra minni opinberra-
og einkaaðila. Samkomulagið gerir stofnuninni
kleift að veita enn hagstæðari lánaskilmála en
áður í gegnum tiltekna lánaflokka. Þannig eru
nú í boði allt að 90% lán til kynslóðaskipta í
landbúnaði, allt að 90% lán til umhverfisvænna
verkefna og allt að 80% lán til fiskvinnslu í við-
kvæmum sjávarbyggðum. Þessum breyt-
ingum hefur þegar verið vel tekið og uppfærðir
lánaflokkar eru eftirsóttir víða um land.
Sértækir lánaflokkar eru því orðnir sex talsins
og framboð stofnunarinnar í lánveitingum fjöl-
breytt og sniðið að þörfum landsbyggðanna.
Mikilvægt er að stofnunin fylgist áfram með
þróun atvinnulífs og búsetu í landsbyggðunum
og bjóði upp á fjármögnunarmöguleika sem
best henta starfsemi innan þeirra hverju sinni.
Sér í lagi er þetta mikilvægt á nýju ári þegar
vænta má að atvinnulífið takið við sér á ný í
kjölfar heimsfaraldursins.
skilmálabreytingar, breytingar á lánsloforðum
o.s.frv.) var 409 á árinu sem er það langmesta
frá upphafi. Erindin voru afgreidd á 42 fundum
lánanefndar (og eftir atvikum á fundum
stjórnar) eða að meðaltali um 10 erindi fyrir
hvern fund.
VIÐ SELJALANDSFOSS
12
STARFSEMI
FYRIRTÆKJASVIÐS
Atvinnugreinar
Tæplega helmingur allra lánsumsókna komu úr
landbúnaði árið 2020, en landbúnaður hefur
síðustu ár verið fyrirferðamesta atvinnugreinin
í lánasafni Byggðastofnunar og heildarútlán
um áramótin tæpir 7,5 ma.kr. eða rúmlega 40%
af lánasafninu í heild. Kostnaðarsamar fram-
kvæmdir vegna lausagöngufjósa hafa skýrt
þessa miklu eftirspurn síðustu ára að miklu
leyti auk þess sem að 90% lán vegna kynslóða-
skipta hafa reynst eftirsótt.
Töluvert minna var af lánsbeiðnum úr ferða-
þjónustu árið 2020 en árin á undan sem skýra
má af mikilli óvissu innan greinarinnar tengdri
COVID-19. Búast má við að umsóknum úr
greininni muni fjölga aftur á næsta ári og árið á
eftir þegar áhrifa bóluefna fer að gæta og fjöldi
ferðamanna eykst á ný.
Landsvæði
Þegar horft er til landsvæða komu langflestar
umsóknir frá Suðurlandi, líkt og árin á undan,
eða tæpur þriðjungur með tilliti til fjölda og
nærri helmingur með tilliti til upphæða. Því er
ljóst að verkefnin á Suðurlandi eru ekki ein-
göngu flest heldur einnig hlutfallslega stærri
en önnur. Ástæðurnar eru vafalítið margar en
einna helst mætti nefna hlutdeild landshlutans
í landbúnaði sem alla jafna er fremur fjárfrekur.
Lánsbeiðnir frá öðrum landshlutum koma svo
nokkuð jafnt þar á eftir, þó minnst frá Suður-
nesjum sem ef til vill búa við betra aðgengi að
lánsfjármagni úr viðskiptabönkunum en önnur
svæði.
Kynjahlutföll
Það er liður í samþættingu kynjasjónarmiða hjá
Byggðastofnun að halda til haga tölfræði um
hvernig umsóknir sem berast til stofnunarinnar
skiptast eftir kyni eigenda eða forsvarsmanna
fyrirtækja og hvernig samþykkt lán skiptast
eftir kyni umsækjenda. Í lok árs 2014 samþykkti
stjórn Byggðastofnunar sérstakan lánaflokk
til að styðja við atvinnurekstur kvenna á starfs-
svæði stofnunarinnar. Upphaflega var um að
ræða tímabundið átak með 200 m.kr. heildar-
potti en þegar því fjármagni hafði verið
ráð stafað var ákveðið að setja 200 m.kr. til
viðbótar í þetta verkefni.
Lánsumsóknir 2020 eftir landshlutum
3.500
3.000
2.500
2.000
1.500
1.000
500
0
m.kr.
35
30
25
20
15
10
5
0
AustfirðirNorðurl.
eystra
Vestfirðir VesturlandNorðurl.
vestra
Suðurland
Samþykkt – upphæð
Synjað – upphæð Samþykkt – fjöldi
Synjað – fjöldi
10
11
18
17
7
29
3
4.000
3.500
3.000
2.500
2.000
1.500
1.000
500
0
70
60
50
40
30
20
10
0
Samþykkt – upphæð
Synjað – upphæð Samþykkt – fjöldi
Synjað – fjöldi
Bæði kyn KarlarKonur
Lánsumsóknir 2020, kynjaskipting
m.kr.
m.kr.
Samþykkt – upphæð
Synjað – upphæð
Samþykkt – fjöldi
Synjað – fjöldi
SjávarútvegurLand-
búnaður
Iðnaður,
þjónusta
og verslun
Ferða-
þjónusta
Fiskeldi Annað
Lánsumsóknir 2020 eftir atvinnugreinum
50
40
30
20
10
0
4.000
3.500
3.000
2.500
2.000
1.500
1.000
500
0
11
2
19
14
47
7
20
25
1
1
11
0
Suðurnes
4
6
18
18
9
5
3
4
69
11
32
16
26