ESPON (European Observation Network on Territorial Development and Cohesion eða Evrópska netverkið fyrir rannsóknir á svæða- eða byggðaþróun og aðlögun) er ein af svæða- eða byggðatengdu aðgerðaáætlunum Evrópusambandsins, fjármögnuð að 75% hluta af Byggðaþróunarsjóði ESB undir 3. áherslusviði hans, Evrópskt svæðasamstarf, og öllum 27 aðildarlöndum og 4 samstarfslöndum, Sviss, Noregi, Liechtenstein og Íslandi. Ísland varð aðili að ESPON á öðru starfstímabili áætlunarinnar, frá 2007-2013. Skrifstofa áætlunarinnar í Luxemburg er ekki stór en styrkir hennar hafa leitt af sér umfangsmikið samstarfsnet um byggðarannsóknir háskóla og rannsóknastofnana um alla Evrópu.
Einkenni rannsóknaverkefna á vegum ESPON er samanburður milli svæða, víðtæk framsetning upplýsinga á kortum og síðan hinar miklu kröfur um fagleg vinnubrögð. Rannsóknastyrkir hafa aðallega verið veittir fjölþjóðlegum rannsóknateymum háskóla og annarra rannsóknastofnana á sviði byggðaþróunar. ESPON-rannsóknir hafa þegar haft áhrif á stefnumótun ESB í byggðamálum og svo mun áreiðanlega verða í næstu framtíð.
Á tímabilinu 2007-2013 verða fimm megináherslur fyrir aðgerðir og rannsóknir sem taldar eru upp hér á eftir og hlutfall hverrar áherslu af útgjöldum ESPON sýnt innan sviga en ESPON hefur € 47 milljónir til ráðstöfunar á starfstímabilinu 2007-2013:
-
Hagnýtar rannsóknir á byggðaþróun, samkeppnishæfni og aðlögun (42,4%).
-
Verkefnamiðaðar rannsóknir á grundvelli óska notenda (14,4%).
-
Vísindalegur grundvöllur ESPON,vísindavettvangar og –áhöld (13,5%).
-
Fjármögnun, eignarhald og þátttaka (12,2%).
-
Tæknileg aðstoð, greiningarstuðningur og samskipti (17,5%).
Auglýst er eftir styrkumsóknum undir þremur fyrstu áherslunum en hinar eru starfsáherslur. Undir 2. áherslunni eru átta skilgreind rannsóknasvið fyrir styrkhæf verkefni.
Starfsmenn Byggðastofnunar hafa setið fundi stjórnarnefndar ESPON í umboði iðnaðarráðuneytisins og í mars 2009 gerði stofnunin samning við Háskólann á Akureyri um að hann gegni hlutverki starfstengiliðs ESPON á Íslandi, tengi íslenska og evrópska háskóla og rannsóknastofnanir á sviði byggðarannsókna og þessar stofnanir og ESPON.
Mikilvægi ESPON-starfsins felst í
-
að fylgjast með rannsókna- og stefnumótunarvinnu á sviði byggðamála í Evrópusambandinu,
-
efldri þátttöku íslenskra háskóla í hinum fjölþjóðlegu byggðarannsóknum sem styrktar eru,
-
áhrifum af því starfi á umræðu og stefnumótun í byggðamálum á Íslandi.
Stutt yfirlit yfir starf ESPON 2013 áætlunarinnar í maí 2011 má finna hér og glögg grein fyrir starfi ESPON og tilgangi er að finna á heimasíðu ESPON.
Heimasíða ESPON er espon.eu Þar er m.a. hægt að gerast áskrifandi að fréttabréfi ESPON.
Um ESPON verkefni um fjölbreytileika svæða (Territorial Diversity)
Síðast uppfært 26.05.2011