Fréttir

Svarendur á búsetusvæðum með 2.500 íbúa eða fleiri sækja að meðaltali um 91% þjónustu innan eigin þjónustusvæðis, samanborið við 70% á svæðum með 1.000–2.499 íbúa. Munurinn er 21 prósentustig. Þetta kemur fram í þjónustukönnun Byggðastofnunar frá 2024, en fyrri hluti skýrslunnar kom út í mars 2026.

Tíðni þjónustusóknar er hins vegar áþekk í þessum tveimur stærðarflokkum: Um 399 þjónustusóknartilvik á ári á hvern svaranda í þeim fjölmennari og um 396 í þeim fámennari. Í þessum samanburði liggur meginmunurinn í því hvert þjónustan er sótt fremur en hversu oft hún er notuð.

Stærðarflokkunin í greiningunni miðast við íbúafjölda búsetusvæða. Þjónustusvæði getur náð yfir fleiri en eitt búsetusvæði og fylgir ekki endilega sveitarfélagamörkum. Búsetusvæðið Hörgársveit tilheyrir til dæmis þjónustusvæði Akureyrar þótt Hörgársveit og Akureyri séu sitt hvort sveitarfélagið. Hátt hlutfall innan þjónustusvæðis segir því ekki eitt og sér til um hversu mikil þjónusta er í boði í heimabæ eða sveitarfélagi svarenda.

Á búsetusvæðum með færri en 1.000 íbúa sækja svarendur þjónustu að jafnaði sjaldnar og stærri hluta hennar út fyrir eigið þjónustusvæði. Í fámennasta flokknum, með færri en 250 íbúa, eru þjónustusóknartilvik um 288 á ári á hvern svaranda og tæplega helmingur þjónustusóknar innan eigin þjónustusvæðis. Á svæðum með 500–999 íbúa eru tilvikin um 331 og hlutfallið innan svæðis um 64%.

Algengir þjónustuþættir vega þyngst

Heildarþjónustusókn er samanlagður fjöldi þjónustusóknartilvika. Þjónusta sem er notuð oft vegur því þyngst. Dagvöruverslun, bæði lágvöruverðsverslun og önnur dagvöruverslun, stendur til dæmis fyrir um 42% þjónustusóknartilvika í könnuninni. Hátt hlutfall innan svæðis útilokar því ekki að suma mikilvæga þjónustu sem sótt er sjaldnar þurfi að sækja annað, svo sem sérfræðilæknaþjónustu. Þjónustusóknartilvik eru ekki það sama og aðskildar ferðir, enda má sinna fleiri en einu þjónustuerindi í sömu ferð.

Þjónustukjarnar þjóna fleiri byggðarlögum

Akureyri, Egilsstaðir, Höfn í Hornafirði, Selfoss og Akranes  eru dæmi um bæi þar sem hlutfall þjónustusóknar innan eigin þjónustusvæðis er hátt. Bæirnir þjóna auk þess íbúum nærliggjandi byggðarlaga og dreifbýlis.

Á Akureyri eru um 97% þjónustusóknartilvika svarenda innan þjónustusvæðis Akureyrar. Hjá svarendum í Hörgársveit er hlutfallið um 98%. Sambærilegt mynstur sést víðar. Um 76% þjónustusóknartilvika svarenda í Hvalfjarðarsveit eru innan þjónustusvæðis Akraness. Hjá svarendum í Flóahreppi og dreifbýli Árborgar, sem saman mynda búsetusvæðið „Selfoss dreifbýli“ í könnuninni, eru um 87% tilvika innan þjónustusvæðis Selfoss.

Framboð þjónustu og nálægð mögulegar skýringar

Framboð þjónustu á hverjum stað og nálægð við aðra þjónustukjarna gætu skýrt hluta munarins á hlutfalli þjónustu sem sótt er innan eigin þjónustusvæðis. Í tölfræðilíkani skýrslunnar skýra íbúafjöldi búsetusvæðis og bakgrunnsþættir svarenda saman aðeins lítinn hluta af breytileika í hlutfalli þjónustu sem svarendur sækja innan eigin þjónustusvæðis.

Greining OECD frá 2024 getur veitt viðbótarsamhengi: bæir og þorp fjarri borgum hafa gjarnan meiri þjónustu en sambærilega stórir staðir nær borgum. Lágt hlutfall þjónustusóknar innan eigin svæðis getur farið saman við nálægð við öflugan þjónustukjarna. Vinnusókn, verð, úrval og möguleikinn á að sinna fleiri erindum í sömu ferð gætu haft áhrif á val þjónustustaðar, en þær skýringar eru ekki staðfestar með þessum samanburði.

Samanburður Dalvíkur, Siglufjarðar og Þórshafnar sýnir að hlutfall þjónustusóknar innan eigin þjónustusvæðis er nokkuð áþekkt: um 74% á Dalvík, 77% á Siglufirði og 79% á Þórshöfn. Vægi Akureyrar er hins vegar ólíkt. Um 24% þjónustusóknar svarenda á Dalvík fer þangað, samanborið við um 14% á Siglufirði og 9% á Þórshöfn.

Munurinn kemur einnig fram í einstökum þjónustuþáttum. Dalvíkingar sækja tannlæknaþjónustu, sjúkraþjálfun og fata- og skóverslun frekar til Akureyrar en Siglfirðingar. Svarendur á Siglufirði sækja um helming tannlæknaþjónustu innan eigin svæðis, samanborið við um fjórðung á Dalvík og Þórshöfn. Á Þórshöfn er tannlæknaþjónusta helst sótt til Akureyrar en sjúkraþjálfun til Kópaskers. Um 38% fata- og skóverslunar Siglfirðinga er innan eigin svæðis, en bæði Dalvíkingar og Þórshafnarbúar sækja þá þjónustu helst til Akureyrar.

Hér er miðað við búsetusvæði könnunarinnar. Samanburðurinn einn sýnir ekki hversu mikið fjarlægð skýrir muninn.

Niðurstöðurnar byggja á þjónustukönnun Byggðastofnunar sem 6.941 einstaklingur utan höfuðborgarsvæðisins svaraði árið 2024. Gögnin eru óvigtuð og þátttaka var mismikil eftir svæðum. Það þarf að hafa í huga við samanburð svæða og stærðarflokka, sérstaklega þar sem svarendur eru fáir.

Nánari umfjöllun um vinnu- og þjónustusókn er að finna í skýrslu Byggðastofnunar:

Byggðastofnun (2026). Þjónustukönnun, fyrri hluti.

Í umfjölluninni er vísað til eftirfarandi greiningar OECD:

OECD (2024). Getting to Services in Towns and Villages.